Vật lí song ngữ Bilingual PhysicsBản xem thử
‹ Chương 3

CHƯƠNG 3 – ĐỘNG LỰC HỌC CHẤT ĐIỂM

Particle Dynamics

Động học đã chỉ ra rằng một chuyển động có thể được mô tả qua các đại lượng như: độ dịch chuyển, vận tốc, gia tốc.

Tuy nhiên động học chưa xem xét đến nguyên nhân chi phối các đại lượng đó.

Và đây chính là nhiệm vụ của “động lực học”.

Think about it

Kinematics describes how an object moves. Dynamics explains why its motion changes. What makes an object speed up, slow down or turn?

Learning objectives

· Sau chương này, em có thể / After this chapter, you can:

  1. Gọi tên các lực, vẽ giản đồ lực, tổng hợp và phân tích lực. / name forces, draw free-body diagrams, add and resolve forces.
  2. Phát biểu và vận dụng ba định luật Newton. / state and use Newton’s three laws of motion.
  3. Mô tả trọng lực, lực căng, lực ma sát, lực nổi và lực cản. / describe weight, tension, friction, buoyancy and drag.
  4. Tính chênh lệch áp suất theo độ sâu. / calculate the pressure difference between two depths.
  5. Tính moment lực và dùng điều kiện cân bằng. / calculate moments and use the conditions for equilibrium.

Mức tiếng Anh tăng dần theo chương / English grows step by step:

Mục 1 · wordsMục 2 · sentencesMục 3–4 · short texts & problemsMục 5 · a full task in English

BẢNG ĐỐI CHIẾU KÍ HIỆU · SYMBOLS

Kí hiệu trong tài liệu Tên tiếng Việt Tên tiếng Anh Hay gặp trong sách tiếng Anh
, trọng lực, trọng lượng gravitational force (gravity), weight
gia tốc rơi tự do free-fall acceleration
phản lực pháp tuyến normal force
, lực ma sát friction (force)
hệ số ma sát coefficient of friction
lực căng dây tension
hợp lực net force, resultant force
thành phần song song, vuông góc parallel / perpendicular component
lực do A tác dụng lên B force of A on B
khối lượng riêng density
lực nổi Archimedes buoyant force (upthrust)
lực cản của chất lưu drag, air resistance
áp suất pressure
, moment lực, cánh tay đòn moment (of a force), moment arm (torque),

1. LỰC. TỔNG HỢP và PHÂN TÍCH LỰC

1.1. Lực · Force

Hình 1.1line of actionpoint of applicationpull
Hình 1.1

(1) Bản chất và đặc điểm của lực · What is a force?

Say it in English
  • A force is a push or a pull.
  • A force is an interaction between two objects.
  • A force can change the shape of an object or change its velocity.
  • Force is a vector: it has a magnitude (size) and a direction.
  • The SI unit of force is the newton (N).
Hình 1.2box
Hình 1.2

Ví dụ: Hình 1.2 mô tả một người đang đẩy thùng hàng trượt trên mặt sàn. Về cơ bản, các lực tác dụng lên thùng hàng gồm:

(2) Giản đồ lực · Free-body diagram (FBD)

Khi các lực tác dụng vào cùng một vật, nhưng ở các vị trí khác nhau, để đơn giản, ta sẽ trượt các vector lực về (khối) tâm của vật. Hình vẽ mô tả hệ các lực tác dụng lên tâm vật gọi là giản đồ lực (hình 1.2).

Say it in English

In a free-body diagram, we draw the object as a dot. Each force on the object is an arrow that starts at the dot.

Câu khung để mô tả giản đồ lực:

The ____________ acts on the box. It points ____________ (up / down / to the left / to the right).

Câu mẫu: The normal force acts on the box. It points up.

Watch out!
  • Weight ≠ mass. Trọng lực (weight) là lực, đo bằng N; khối lượng (mass) đo bằng kg. Câu đời thường “my weight is 50 kg” không đúng trong Vật lí.
  • Giản đồ lực chỉ vẽ các lực tác dụng lên vật (forces on the object).
  • Normal ở đây nghĩa là vuông góc, không phải “bình thường”.
Key words
force/fɔːs/lực
push / pull/pʊʃ/ /pʊl/đẩy / kéo
interaction/ˌɪntərˈækʃn/tương tác
vector/ˈvektə/vectơ
magnitude/ˈmæɡnɪtjuːd/độ lớn
direction/dəˈrekʃn/hướng
point of applicationđiểm đặt
line of actiongiá của lực
newton/ˈnjuːtən/niutơn
applied force/əˈplaɪd/lực tác dụng
friction/ˈfrɪkʃn/lực ma sát
normal force/ˈnɔːml/phản lực pháp tuyến
weight/weɪt/trọng lực
free-body diagramgiản đồ lực
Quick check
  1. Label the four forces on the box in Figure 1.2 with their English names.
  2. Complete: A force is a ________ or a ________. Its SI unit is the ________.
  3. True or false? The weight of the box points up.

1.2. Tổng hợp lực · Combining forces

Hình 1.3
Hình 1.3 – tugboats pulling the Ever Given

Tháng 03/2021, tàu Ever Given bị mắc cạn suốt 6 ngày tại kênh đào Suez (Ai Cập), ước tính gây thiệt hại thương mại toàn cầu hàng chục tỉ USD. Để giải cứu con tàu dài tới 400 m, nặng trên 200 ngàn tấn, người ta dùng hai tàu lai dắt. Vì sao các tàu lai dắt không chuyển động cùng hướng nhau nhưng tác động từ lực kéo của chúng vẫn giúp mũi tàu Ever Given đi đúng đường?

Think about it

In March 2021, the container ship Ever Given ran aground in the Suez Canal. Tugboats pulled the ship in different directions. Together, their pulls moved the ship back into the canal. Why can two tugboats pulling in different directions move the ship in one direction?

(1) Tổng hợp lực · The net force

Say it in English
  • The net force (or resultant force) is one force that has the same effect as all the forces together.
  • Finding the net force makes a free-body diagram simpler.

(2) Phương pháp tổng hợp lực · Adding forces

Hình 1.4diagonal
Hình 1.4 – parallelogram rule

In English books:

Say it in English · The parallelogram rule
  1. Draw the two forces from the same point.
  2. Complete the parallelogram.
  3. The diagonal from that point is the net force.
Hình 1.5
Hình 1.5

Ví dụ 1: Trong giản đồ lực hình 1.2, ta thấy lực đẩy riêng lẻ từ tay trái, hoặc từ tay phải của anh công nhân là nhỏ hơn so với lực cản chuyển động. Vậy tại sao thùng hàng có thể trượt?

Nếu “gom” lực đẩy cả hai tay thành một, ta thấy lực đẩy tổng hợp lớn hơn lực cản chuyển động, và dễ dàng hiểu rằng, vì sao thùng hàng có thể trượt (hình 1.5).

Explain in English

The two pushes add up to a net push . is ________ than friction, so the box ________.

Hình 1.6tip-to-tail
Hình 1.6

Ví dụ 2: Hình 1.6 cho thấy một tấm bảng được treo bởi 2 đoạn dây. Lực căng của mỗi dây được mô tả bởi vector và vector . Xác định lực tổng hợp ( ) của hai vector và vector .

Ví dụ 3: Bằng hình vẽ, hãy xác định vector lực tổng hợp trong các trường hợp đặc biệt sau:

Hình 1.7
Hình 1.7

Ví dụ 4TRY IT IN ENGLISH

Two people pull a boat with two ropes (Figure 1.7). Each rope makes an angle of 20° with east. Each person pulls with a force of 60 N. When the boat moves, the resistive force on it is 85 N.

  • a) Find the magnitude of the net pulling force of the two people.
  • b) Find the net force on the boat.

Hint: if = + , then .

Từ gợi ý: rope – dây · east – hướng Đông · resistive force – lực cản

Ví dụ 4: Hình 1.7 mô tả hai người cùng kéo một chiếc cano bằng hai sợi dây hợp với hướng Đông (E) một góc 20°. Lực kéo của mỗi người bằng 60 N. Khi cano trượt thì lực cản cano phải chịu là 85 N.

  • a) Xác định độ lớn lực kéo tổng hợp của hai người.
  • b) Xác định vector lực tổng hợp tác dụng lên cano.

Biết: = + thì .

Ví dụ 4 (đề tiếng Việt): Hình 1.7 mô tả hai người cùng kéo một chiếc thuyền bằng hai sợi dây hợp với hướng Đông (E) một góc 20°. Lực kéo của mỗi người bằng 60 N. Khi thuyền trượt thì lực cản thuyền phải chịu là 85 N. a) Xác định độ lớn lực kéo tổng hợp của hai người. b) Xác định vector lực tổng hợp tác dụng lên thuyền.

Key words
net forcehợp lực
resultant/rɪˈzʌltənt/hợp lực
combine/kəmˈbaɪn/tổng hợp
parallelogram/ˌpærəˈleləɡræm/hình bình hành
diagonal/daɪˈæɡənl/đường chéo
tip-to-tailnối đuôi
parallel/ˈpærəlel/song song
perpendicular/ˌpɜːpənˈdɪkjələ/vuông góc
opposite/ˈɒpəzɪt/ngược chiều
angle/ˈæŋɡl/góc
tension/ˈtenʃn/lực căng
tugboat/ˈtʌɡbəʊt/tàu lai dắt
run aground/əˈɡraʊnd/mắc cạn
Quick check
  1. Two forces of 3 N and 4 N act on an object. Match each case to the net force:
    same direction · opposite directions · perpendicular → 1 N · 5 N · 7 N
  2. Fill in: The net force is the ________ of the parallelogram.

1.3. Phân tích lực · Resolving forces

❶ Phân tích lực · What is resolving?

Phân tích lực là tách một lực thành nhiều thành phần lực, giúp hiểu sâu một vấn đề, hoặc giải một bài toán cụ thể.

Say it in English
  • To resolve a force means to split it into two or more components.
  • Resolving is the opposite of adding forces.

❷ Phân tích một lực thành hai thành phần lực vuông góc nhau · Two perpendicular components

Hình 1.8skierslope
Hình 1.8

Ví dụ 1: Hình 1.8 mô tả trọng lực do Trái đất tác dụng lên một vận động viên trượt tuyết đang xuống đồi có dạng là một mặt nghiêng.

Hãy phân tích vector thành hai thành phần:

Hình 1.9skierskier
Hình 1.9

Phân tích:

Vẽ một hình chữ nhật bao quanh lực cần phân tích, sao cho lực đó chính là đường chéo của hình chữ nhật. Hai cạnh của hình chữ nhật lúc này chính là hai vector lực thành phần (hình 1.9).

Nhận xét:

Say it in English
  1. Draw a rectangle around the force, so that the force is its diagonal.
  2. The two sides of the rectangle are the two components.
  3. The force is the hypotenuse; the components are the two shorter sides.

On a slope, the perpendicular component presses the skier onto the slope. The parallel component pulls the skier down the slope.

Hình 1.10
Hình 1.10

Ví dụ 2: Một học sinh đẩy chiếc bàn bằng lực có độ lớn 20 N (hình 1.10).

Explain in English (câu c)

Only the ________ component moves the table. The ________ component pushes the table into the floor. A better way is to push ________.

Key words
resolve/rɪˈzɒlv/phân tích (lực)
component/kəmˈpəʊnənt/thành phần
rectangle/ˈrektæŋɡl/hình chữ nhật
hypotenuse/haɪˈpɒtənjuːz/cạnh huyền
slope, inclined planedốc, mặt phẳng nghiêng
horizontal/ˌhɒrɪˈzɒntl/nằm ngang
vertical/ˈvɜːtɪkl/thẳng đứng
skier/ˈskiːə/người trượt tuyết
Quick check
  1. A force of 10 N acts at 60° to the horizontal. Its horizontal component is ____ N.
  2. True or false? On a slope, the whole weight of the skier presses onto the slope.

1.4. Hai lực cân bằng · Balanced forces

Hình 1.11tensionweight
Hình 1.11

❶ Khái niệm · Definition

Hai lực cân bằng nếu chúng:

Tác dụng của các lực cân bằng sẽ triệt tiêu nhau.

Mọi cặp lực không thỏa mãn đủ 3 điều kiện trên thì không cân bằng.

Say it in English

Two forces are balanced if they: (1) have equal magnitudes; (2) act along the same line in opposite directions; (3) act on the same object. Balanced forces cancel out.

❷ Ví dụ thực tế · Real-life examples

Con nhện treo trên sợi tơ

Lực căng sợi tơ triệt tiêu tác dụng kéo xuống của lực hút Trái đất, đây là cặp lực cân bằng.

Vì thế, con nhện có thể treo lơ lửng trên không.

The tension in the thread and the spider’s weight are balanced, so the spider hangs at rest.

Cầu thủ bóng chuyền đỡ bóng

Lực do quả bóng đập vào tay cầu thủ, và lực do tay cầu thủ tác động vào bóng ______________________ .

Vì thế, sau va chạm, ______________________ .

The force of the ball on the hands and the force of the hands on the ball act on ________ objects.

Thực hành: Thiết kế thí nghiệm kiểm chứng lý thuyết tổng hợp lực.

Lab report in English · khung báo cáo

Aim (Mục đích): To check that the net force of two forces is the diagonal of the parallelogram.

Equipment (Dụng cụ): ____________________________________________

Procedure (Cách làm): First, … Next, … Then, … Finally, …

Results (Kết quả): ____ N, ____ N, angle = ____°, measured ____ N, predicted ____ N.

Conclusion (Kết luận): The measured value is / is not close to the predicted value, so …

Key words
balanced forceshai lực cân bằng
cancel outtriệt tiêu
equal/ˈiːkwəl/bằng nhau
same linecùng giá
thread/θred/sợi tơ, sợi chỉ
hang (at rest)treo (đứng yên)
bounce backbật ngược lại
experiment/ɪkˈsperɪmənt/thí nghiệm
Quick check
  1. A lamp hangs from a cable. Name the two balanced forces on the lamp.
  2. Two forces of 5 N act on the same box in opposite directions along the same line. The net force is ____ N.

2. BA ĐỊNH LUẬT NEWTON · Newton’s laws of motion

Hình 2.1
Hình 2.1

Các định luật về chuyển động của Newton là nền móng của cơ học cổ điển – nghiên cứu về chuyển động của các vật thể quan sát được quanh cuộc sống hàng ngày. Chúng mô tả cực kỳ chính xác mối quan hệ giữa các lực tác động lên vật thể, và chuyển động của vật thể đó.

Các định luật Newton được xuất bản lần đầu tiên trong quyển Philosophiæ Naturalis Principia Mathematica, năm 1687.

Think about it

In 1687, Isaac Newton published his three laws of motion in a book called Principia. Do we need a force to keep an object moving?

2.1. Định luật I Newton · Newton’s first law

Hình 2.2
Hình 2.2

(1) Thí nghiệm · The experiment

Thả một viên bi từ một vị trí cố định trên một dốc nghiêng nối dài với một mặt phẳng nằm ngang được phủ cát.

Giải thích của Newton

Newton dự đoán rằng, nếu hoàn toàn không còn lực cản, viên bi sẽ lăn thẳng đều mãi mãi.

Say it in English

The thicker the sand, the sooner the ball stops. With no friction at all, the ball would roll on forever at a constant speed.

(2) Định luật I Newton · The law

Nếu lực tổng hợp tác dụng vào vật bằng không ,
thì hoặc là vật sẽ tiếp tục đứng yên, hoặc là vật sẽ chuyển động thẳng đều
(nếu trước đó nó đang đứng yên)        (nếu trước đó nó đang chuyển động) If the net force on an object is zero, the object stays at rest or keeps moving in a straight line at a constant speed.

Ý nghĩa: Lực là nguyên nhân thay đổi trạng thái chuyển động, nhưng không phải là nguyên nhân duy trì chuyển động của vật. A force changes motion; no force is needed to keep motion going.

Hình 2.3
Hình 2.3 – Tại sao nên cài dây an toàn trên ô tô? Why wear a seat belt?

(3) Quán tính và Khối lượng · Inertia and mass

Khối lượng là đại lượng vô hướng, dương, có tính cộng.

Say it in English
  • Inertia is the tendency of an object to resist any change in its velocity.
  • Mass is a measure of inertia: the bigger the mass, the harder it is to change the motion.
Hình 2.4
Hình 2.4

Ví dụ: Một thủ môn thi đấu tập trung sẽ không quá vất vả để chặn một quả bóng có khối lượng 0,6 kg đang bay với tốc độ 60 km/h.

Nhưng thật điên rồ khi nghĩ rằng ai đó có thể chặn đứng một đoàn tàu đang chạy với tốc độ thấp hơn.

Watch out!
  • Quán tính không phải là một lực. Không viết “the force of inertia” trong giản đồ lực.
Key words
law of motionđịnh luật chuyển động
at restđứng yên
constant speedtốc độ không đổi
inertia/ɪˈnɜːʃə/quán tính
resist/rɪˈzɪst/chống lại
mass/mæs/khối lượng
seat beltdây an toàn
goalkeeperthủ môn

2.2. Định luật II Newton · Newton’s second law

(1) Mối quan hệ giữa LỰC và GIA TỐC · Force and acceleration

Quan sát thực tế: Observe

a) Đẩy một xe trống · an empty cartb) Đẩy một xe đầy hàng hóa · a full cart
Xe trốngXe đầy hàng

(1) Đẩy một xe trống, và đẩy một xe đầy hàng hóa khi xe đang đứng yên, việc nào dễ dàng hơn?

(2) Với cùng một xe đầy hàng hóa, tác động từ một đứa bé, và tác động từ một người lớn, ai sẽ giúp xe di chuyển dễ dàng hơn?

Đặt giả thuyết · HypothesisDự đoán mô hình toán học
Với cùng một lực đẩy:
Đẩy một chiếc xe trống dễ dàng hơn nhiều so với đẩy một chiếc xe chứa đầy hàng hóa.
Khối lượng càng lớn → gia tốc __________ .
The bigger the mass, the ________ the acceleration.
Với cùng một xe hàng (cùng khối lượng):
Lực đẩy càng lớn thì càng dễ làm xe dịch chuyển.
Lực tác dụng càng lớn → gia tốc __________ .
The bigger the force, the ________ the acceleration.

Thực nghiệm: Experiment

QR: Newton's Second Law
Lần đo
Trial
(N) (m·s⁻¹) (m·s⁻¹) (s) (m·s⁻²)
1
2
3
4
5
6

(2) Định luật II Newton · The law

Gia tốc một vật thu được tỉ lệ thuận với lực tổng hợp tác dụng vào vật,
và tỉ lệ nghịch với khối lượng của chính nó. The acceleration of an object is directly proportional to the net force on it and inversely proportional to its mass.

Hình 2.5
Hình 2.5 – Men’s shot put

Ví dụTRY IT IN ENGLISH

In the men’s shot put at the Olympics, an athlete pushes a standard shot of mass kg. The shot leaves his hand at 14.0 m/s. Assume the shot accelerates uniformly from rest over an effective distance m.

  • a) Calculate the average acceleration of the shot during the push.
  • b) Calculate the average force on the shot.

Từ gợi ý: shot – quả tạ · uniformly – đều · from rest – từ trạng thái nghỉ · average – trung bình

Đề tiếng Việt: Một vận động viên đẩy tạ nam (men’s shot put) tại Olympic đẩy quả tạ chuẩn có kg với tốc độ tạ rời tay là 14,0 m/s. Coi tạ được gia tốc đều từ trạng thái nghỉ, và quãng đường gia tốc hiệu dụng là m. a) Tính gia tốc trung bình của quả tạ trong lúc đẩy. b) Tính độ lớn trung bình của lực đẩy.

Ví dụ: Một vận động viên đẩy tạ nam (men’s shot put) tại Olympic đẩy quả tạ chuẩn có kg với tốc độ tạ rời tay là 14,0 m/s. Coi tạ được gia tốc đều từ trạng thái nghỉ, và quãng đường gia tốc hiệu dụng là m.

  • a) Tính gia tốc trung bình của quả tạ trong lúc đẩy.
  • b) Tính độ lớn trung bình của lực đẩy.
Key words
acceleration/əkˌseləˈreɪʃn/gia tốc
directly proportionaltỉ lệ thuận
inversely proportionaltỉ lệ nghịch
hypothesis/haɪˈpɒθəsɪs/giả thuyết
triallần đo
cart, trolleyxe đẩy
average/ˈævərɪdʒ/trung bình
uniformlyđều

2.3. Định luật III Newton · Newton’s third law

Khi vật tác dụng lên vật một lực, thì vật đồng thời cũng tác dụng ngược lại vật một lực. Hai lực này là hai lực trực đối. When object A exerts a force on object B, object B exerts an equal and opposite force on object A.

Lưu ý: Một trong hai lực đó gọi là lực tác dụng, lực còn lại gọi là phản lực. Cặp lực này có tính chất:

Watch out! · Balanced forces vs. an action–reaction pair
Hai lực cân bằng · Balanced forces Cặp lực trực đối · Action–reaction pair
act on… cùng một vật · the same object hai vật khác nhau · two different objects
size bằng nhau · equal bằng nhau · equal
direction ngược chiều · opposite ngược chiều · opposite
cancel out? Có · yes Không · no
example con nhện (mục 1.4) · spider: tension ↑, weight ↓ bóng chuyền (mục 1.4) · ball ↔ hands

Equal and opposite forces cancel out only if they act on the same object.

Key words
exert (a force)/ɪɡˈzɜːt/tác dụng (lực)
action forcelực tác dụng
reaction forcephản lực
action–reaction paircặp lực trực đối
equal and oppositebằng nhau, ngược chiều
at the same timeđồng thời

2.4. Vận dụng · Applying the laws

Hình 2.6
Hình 2.6 – Xe điện (EV)

Ví dụ 1TRY IT IN ENGLISH

An electric vehicle (EV) of mass tonnes speeds up from 0 to 100 km/h in 6.0 s.

  • a) Calculate the acceleration of the car and the net force that causes it.
  • b) The car is moving at 90 km/h and must stop within the next 100 m. Calculate the average braking acceleration and the average braking force.

Từ gợi ý: speed up – tăng tốc · tonne – tấn · braking – hãm phanh

Đề tiếng Việt: Một xe điện ( tấn), tăng tốc từ 0 đến 100 km/h trong 6,0 s. a) Tính gia tốc của xe và độ lớn hợp lực tạo ra gia tốc đó. b) Giả sử xe đang chạy với tốc độ 90 km/h và cần dừng lại trong 100 m tiếp theo. Tính gia tốc hãm phanh trung bình, và độ lớn lực hãm trung bình để xe dừng lại đúng dự kiến.

Ví dụ 1: Một xe điện ( tấn), tăng tốc từ 0 đến 100 km/h trong 6,0 s.

  • a) Tính gia tốc của xe và độ lớn hợp lực tạo ra gia tốc đó.
  • b) Giả sử xe đang chạy với tốc độ 90 km/h và cần dừng lại trong 100 m tiếp theo. Tính gia tốc hãm phanh trung bình, và độ lớn lực hãm trung bình để xe dừng lại đúng dự kiến.

Ví dụ 2: Khi một xe máy gặp sự cố, người ta thường dẫn bộ chiếc xe đi dọc theo con đường để tìm chỗ nghỉ chân, và nơi sửa chữa. Tuy nhiên, nếu một ô tô gặp sự cố thì người ta hầu như không thể làm điều tương tự.

Frame: A car has a much bigger ________ than a motorbike, so it has more ________. For the same push, its acceleration is ________.

Ví dụ 3: Khi đang chạy nếu bị vấp, người chạy có xu hướng ngã về phía trước (theo hướng chạy). Còn khi đang đi bị trượt chân, người đi sẽ có xu hướng ngã về phía sau. Hãy giải thích hiện tượng đó.

Frame: When you trip, your feet ________, but your upper body ________ because of inertia.

Hình 2.7
Hình 2.7

Ví dụ 4: Đặt quyển sách lên mặt bàn nằm ngang, quyển sách sẽ nằm yên ở đó. Hãy xác định các lực tác động lên quyển sách, và giải thích tại sao quyển sách lại nằm yên.

Frame: The ________ and the ________ act on the book. They are ________ forces, so the net force is ________.

Hình 2.8
Hình 2.8

Ví dụ 5: Máy bay thường phải chạy trên đường băng dài để đạt tốc độ đủ lớn, giúp lực nâng của dòng không khí thắng được trọng lượng, làm máy bay cất cánh. Một máy bay nặng 300 tấn được đẩy bởi hợp lực N và cần đạt tốc độ 285 km/h để cất cánh. Tính chiều dài tối thiểu của đường băng.

Từ khóa: runway – đường băng · take off – cất cánh · lift – lực nâng

Hình 2.9
Hình 2.9

Ví dụ 6: Một ô tô đang lên dốc như hình 2.9.

Hình 2.10
Hình 2.10

Ví dụ 7: Một tấm bảng được treo cân bằng như hình 2.10. Biết trọng lực tác dụng lên tấm bảng hướng thẳng đứng xuống dưới và có độ lớn 10 N. Xác định độ lớn lực căng trên mỗi dây treo.

Quick check · Section 2
  1. Match: first law · second law · third law → · inertia ·
  2. A 2.0 kg trolley has a net force of 6.0 N on it. Its acceleration is ____ m/s².
  3. True or false? A moving object always needs a net force to keep moving.

3. MỘT SỐ LỰC CƠ HỌC THƯỜNG GẶP · Common forces

3.1. Trọng lực · Gravity and weight

Hình 3.1
Hình 3.1

(1) Trọng lực · gravity

Trọng lực là lực hút của một thiên thể, tác dụng lên mọi vật xung quanh nó.

Đặc điểm của trọng lực:

☞ Trọng lực của mọi thiên thể (kể cả Trái đất) có bản chất là lực hấp dẫn. Lực này tồn tại giữa mọi vật có khối lượng, và luôn luôn là lực hút (xem Chuyên đề học tập).

Read in English

Gravity is the pull of a planet, a moon or a star on every object around it. On Earth, gravity always points straight down, towards the centre of the Earth. It acts at the object’s centre of gravity (G). Gravity gives every falling object the same free-fall acceleration .

Hình 3.2
Hình 3.2

Ví dụ: Hình 3.2 là dây dọi (plumb line), thường sử dụng trong thi công xây dựng, nhằm đảm bảo các bề mặt tường, cột trụ không bị nghiêng, lệch khỏi phương thẳng đứng. Khả năng định phương của dây dọi dựa trên đặc điểm nào của trọng lực?

(2) Trọng lượng · weight

Trọng lượng là độ lớn của trọng lực:

Lưu ý: Trọng lượng của một vật có thể thay đổi, nhưng khối lượng của nó thì không.

Weight can change from place to place. Mass stays the same.

Độ cao (km)
Altitude
Khối lượng (kg)
Mass
Trọng lượng (N)
Weight
01,09,8
501,09,7
1001,09,5
2001,09,2
4001,08,7

Ví dụTRY IT IN ENGLISH

The Moon has much less mass than the Earth, so its gravity is much weaker. At the Moon’s surface, the free-fall acceleration is only 0.167 times that at the Earth’s surface. An astronaut has a mass of 80 kg on Earth. What are the astronaut’s mass and weight on the Moon? (Take on Earth.)

Đề tiếng Việt: Mặt trăng nhẹ hơn Trái đất nhiều, vì thế trọng lực của Mặt trăng cũng yếu hơn nhiều so với Trái đất. Tại bề mặt Mặt trăng, gia tốc rơi tự do chỉ bằng 0,167 so với gia tốc rơi tự do tại bề mặt Trái đất. Một nhà du hành vũ trụ có khối lượng 80 kg tại Trái đất khi lên đến Mặt trăng thì có khối lượng, và trọng lượng bao nhiêu?

Ví dụ: Mặt trăng nhẹ hơn Trái đất nhiều, vì thế trọng lực của Mặt trăng cũng yếu hơn nhiều so với Trái đất. Tại bề mặt Mặt trăng, gia tốc rơi tự do của Mặt trăng chỉ bằng 0,167 so với gia tốc rơi tự do tại bề mặt Trái đất. Một nhà du hành vũ trụ có khối lượng 80 kg tại Trái đất khi lên đến Mặt trăng thì có khối lượng, và trọng lượng bao nhiêu?

Key words
gravity/ˈɡrævəti/trọng lực, lực hấp dẫn
weighttrọng lượng
centre of gravitytrọng tâm
free-fall accelerationgia tốc rơi tự do
plumb line/plʌm/dây dọi
altitude/ˈæltɪtjuːd/độ cao
astronautnhà du hành vũ trụ
attract, attractionhút, lực hút

3.2. Lực căng dây · Tension

Hình 3.3
Hình 3.3 – tug of war

(1) Lực căng dây · tension force

Lực căng dây là lực xuất hiện tại mọi điểm bên trong sợi dây khi bị kéo căng, nhằm chống lại lực kéo và sự biến dạng của dây.

(2) Đặc điểm của lực căng dây

Read in English

Tension is the pulling force inside a string, rope or cable when it is stretched. It always acts along the string. In a light, ideal string, the tension is the same at every point. If the pull is too large, the string snaps.

Quả cầu treo trên dây

Ví dụ 1TRY IT IN ENGLISH

A ball hangs at rest on the end of an inextensible string (see the figure). Its weight is 20 N. What is the tension in the string? Explain using the words balanced and at rest.

Đề tiếng Việt: Một quả cầu được treo cân bằng ở một đầu sợi dây không dãn (hình vẽ). Tính độ lớn của lực căng dây.

Ví dụ 1: Một quả cầu được treo cân bằng ở một đầu sợi dây không dãn (hình vẽ). Tính độ lớn của lực căng dây.

Hình 3.4
Hình 3.4

Ví dụ 2: Một đèn tín hiệu được treo bởi hai sợi dây nhẹ, không dãn (hình 3.4). Biết khối lượng của đèn là 12,5 kg. Lấy .

Key words
tensionlực căng
string, rope, cabledây, sợi dây, cáp
stretchedbị kéo căng
light (string)(dây) nhẹ
inextensible/ˌɪnɪkˈstensəbl/không dãn
snapđứt
traffic lightđèn tín hiệu
tug of warkéo co

3.3. Lực ma sát · Friction

(1) Lực ma sát nghỉ · static friction

Ma sát nghỉ (hay ma sát tĩnh) xuất hiện khi một vật có xu hướng trượt trên một vật khác, nhằm giữ cho các vật nằm yên so với nhau.

Hình 3.5
Hình 3.5

Ví dụ: Hình 3.5 thể hiện một thùng chứa đồ đang nằm yên trên một dốc nghiêng.

(2) Lực ma sát trượt · sliding / kinetic friction

Ma sát trượt (hay ma sát động) xuất hiện khi một vật đang trượt trên bề mặt một vật khác, nhằm chống lại sự trượt đó.

Đặc điểm của ma sát trượt

(N)
là hệ số ma sát, phụ thuộc vật liệu, và tình trạng các bề mặt.
là áp lực vật ép vuông góc xuống bề mặt trượt.
Trên mặt nằm ngang, và không có lực xiên góc nào, thì .
Read in English

Static friction stops an object from starting to slide. Kinetic friction acts on a sliding object, along the surface and opposite to its motion. Its size is , where is the coefficient of friction and is the normal force. It does not depend on the contact area or on the speed.

Hình 3.6
Hình 3.6

Ví dụTRY IT IN ENGLISH

A person pulls a crate along the floor with a light, inextensible rope (Figure 3.6). The mass of the crate is 25 kg. Take .

  • a) Calculate the weight of the crate.
  • b) Draw a free-body diagram for the crate.
  • c) The coefficient of kinetic friction between the crate and the floor is . Calculate the kinetic friction on the crate.

Đề tiếng Việt: Một người kéo một thùng hàng bằng sợi dây nhẹ, không dãn. Biết khối lượng của thùng là 25 kg. Lấy . a) Tính trọng lượng của thùng. b) Vẽ giản đồ lực tác dụng thùng hàng. c) Biết hệ số ma sát trượt giữa thùng và mặt sàn là . Tính độ lớn lực ma sát trượt tác dụng lên thùng.

Ví dụ: Một người kéo một thùng hàng bằng sợi dây nhẹ, không dãn. Biết khối lượng của thùng là 25 kg. Lấy .

  • a) Tính trọng lượng của thùng.
  • b) Vẽ giản đồ lực tác dụng thùng hàng.
  • c) Biết hệ số ma sát trượt giữa thùng và mặt sàn là . Tính độ lớn lực ma sát trượt tác dụng lên thùng.
Hình 3.7
Hình 3.7 – ball bearing

(3) Lực ma sát lăn · rolling friction

Ma sát lăn xuất hiện khi một vật đang lăn trên bề mặt một vật khác, nhằm chống lại sự lăn đó.

Với cùng điều kiện bề mặt, hệ số ma sát lăn thường nhỏ hơn nhiều lần so với ma sát trượt. Vì vậy, người ta cố gắng thay thế sự trượt thành sự lăn để giảm ma sát.

Ví dụ: ổ bi, với những viên bi đặt giữa hai vòng kim loại (hình 3.7).

Rolling friction is usually much smaller than sliding friction. That is why we use wheels and ball bearings.

Key words
static frictionma sát nghỉ
kinetic / sliding frictionma sát trượt
rolling frictionma sát lăn
coefficient/ˌkəʊɪˈfɪʃnt/hệ số
surface/ˈsɜːfɪs/bề mặt
contact areadiện tích tiếp xúc
cratethùng hàng
ball bearingổ bi

3.4. Lực nổi Archimedes · Buoyancy

(1) Khối lượng riêng · density

  • Khối lượng riêng ( ) của một chất là khối lượng của chất đó tính trên một đơn vị thể tích.
(kg/m³)
(kg): khối lượng vật
(m³): thể tích vật

Density is mass per unit volume.

Chất · Substance (kg/m³)
Không khí · air1,29
Oxygen1,43
Nước cất · pure water1000
Đá · rock2700
Sắt · iron7800
Đồng · copper8900

Ví dụ: Một khối đá hình lập phương cạnh m. Khối lượng riêng của khối đá này bằng 2 700 kg/m³. Tính trọng lượng của khối đá.

Hình 3.8
Hình 3.8

(2) Lực nổi Archimedes · buoyant force

Một khối gỗ có thể nổi bồng bềnh trên sông, một khí cầu có thể lơ lửng trong không trung, đó là nhờ lực nổi của nước hoặc của không khí. Các lực đó được gọi là lực nổi Archimedes.

(3) Đặc điểm của lực nổi Archimedes

(N)
(kg/m³): khối lượng riêng của chất lưu
(m³): phần thể tích của vật bị “chìm” trong chất lưu
Read in English

A log floats on a river and a hot-air balloon rises in the sky because a fluid (water or air) pushes them up. This upward push is the buoyant force. Its size is , where is the density of the fluid and is the volume of the part of the object that is submerged.

Hình 3.9
Hình 3.9

Ví dụ 1TRY IT IN ENGLISH

A ball with a volume of 0.015 m³ is put into water. When it is at rest, 10% of its volume is above the water. The density of water is 1000 kg/m³. Calculate the buoyant force on the ball. (Take .)

Đề tiếng Việt: Một quả cầu có thể tích 0,015 m³ được thả vào trong nước. Khi cân bằng, có 10% thể tích quả cầu nhô khỏi mặt nước. Biết khối lượng riêng của nước là 1 000 kg/m³. Tính lực nổi Archimedes tác dụng lên quả cầu.

Ví dụ 1: Một quả cầu có thể tích 0,015 m³ được thả vào trong nước. Khi cân bằng, có 10% thể tích quả cầu nhô khỏi mặt nước. Biết khối lượng riêng của nước là 1 000 kg/m³. Tính lực nổi Archimedes tác dụng lên quả cầu.

Hình 3.10
Hình 3.10

Ví dụ 2: Một gia trọng được treo vào móc của một lực kế. Khi cân bằng lực kế chỉ giá trị . Nhúng hệ vào chậu nước sao cho gia trọng chìm vào nước (hình 3.10), số chỉ của lực kế là . So sánh giá trị và .

Frame: In water, the buoyant force pushes the mass ________, so the reading is ________ than .

Key words
density/ˈdensəti/khối lượng riêng
volume/ˈvɒljuːm/thể tích
buoyant force, buoyancy/ˈbɔɪənt/lực nổi
fluid/ˈfluːɪd/chất lưu
float / sinknổi / chìm
submerged/səbˈmɜːdʒd/bị nhúng chìm
spring balancelực kế
cubehình lập phương

3.5. Lực cản trong môi trường chất lưu · Drag

Hình 3.11
Hình 3.11
Read in English

An object moving through a fluid feels drag (in air: air resistance). The faster it moves, the bigger the drag. When the drag becomes equal to the weight, the forces are balanced and the object falls at a constant speed, its terminal velocity.

Ví dụ: Một hạt mưa rơi từ đám mây ở độ cao m so với mặt đất. Khi rơi, lực cản không khí tác dụng lên hạt mưa phụ thuộc tốc độ theo biểu thức: , với (kg/m) là hệ số cản đối với giọt mưa này, (m/s) là tốc độ rơi của giọt mưa.

Key words
drag/dræɡ/lực cản (chất lưu)
air resistancelực cản không khí
terminal velocity/ˈtɜːmɪnl/tốc độ tới hạn
raindrophạt mưa
proportional totỉ lệ với
parachute/ˈpærəʃuːt/dù
Quick check · Section 3
  1. Match each force to its direction: weight · normal force · kinetic friction · buoyant force → up (in a fluid) · straight down · perpendicular to the surface · opposite to the motion
  2. A 4.0 kg box slides on a horizontal floor with . The kinetic friction is ____ N. ( )
  3. True or false? At terminal velocity, the net force on a falling object is zero.

4. CHÊNH LỆCH ÁP SUẤT THỦY TĨNH · Pressure in liquids

Một thợ lặn trẻ lập luận rằng, một cái ống thở dài 0,3 m được sử dụng tốt thì một cái ống dài 5 m cũng có thể sử dụng tương tự cho các thợ lặn ở sâu hơn.

Đây là một lập luận có thể phải trả giá đắt. Sai lầm nằm ở đâu?

Think about it

A young diver says: “If a 0.3 m snorkel works, a 5 m snorkel will work for deeper dives.” This idea could cost him his life. What is wrong with it?

Hình 4.1
Hình 4.1

(1) Áp suất riêng của khối chất lỏng · pressure of a liquid column

Xét một khối chất lỏng hình trụ có chiều sâu , tiết diện . Trọng lượng của khối chất lỏng tạo ra một áp suất (áp lực) tại mặt đáy của nó:

(Pa)
(kg/m³): khối lượng riêng của chất lỏng
(m): độ sâu của lớp chất lỏng

(2) Áp suất toàn phần tại một độ sâu · total pressure at a depth

Áp suất toàn phần tại một điểm có độ sâu trong chất lỏng là tổng áp suất tại mặt thoáng và áp suất riêng của lớp chất lỏng có độ sâu .

(Pa)
(Pa): áp suất tại mặt thoáng chất lỏng
(m): độ sâu của lớp chất lỏng
Hình 4.2
Hình 4.2

(3) Chênh lệch áp suất giữa hai điểm có độ sâu khác nhau

(m): độ chênh lệch độ sâu giữa hai điểm
Read in English

Pressure in a liquid increases with depth. At depth , the total pressure is the pressure at the surface plus the pressure of the liquid above: . Between two depths, the pressure difference is .

Ví dụ 1: Một thợ lặn hít một hơi mạnh trước khi lặn xuống độ sâu 5 m, nơi có áp suất 150 kPa (so với 100 kPa tại mặt nước). Nếu dùng một cái ống dài 5 m để thở, phần không khí trong phổi sẽ bị đẩy lên mặt nước đến khi áp suất phổi giảm xuống bằng với áp suất tại mặt nước. Lúc này, độ chênh lệch áp suất tại độ sâu 5 m và áp suất phổi của anh vào khoảng 50 kPa, đủ để máu dồn về phổi, gây vỡ mao mạch và làm xung huyết phổi. Nếu vẫn còn tỉnh táo, thì anh sẽ nhận ra rằng, việc hít thêm một hơi thở cũng là điều không thể.

Explain in one sentence: A 5 m snorkel does not work because the water pressure on the chest is about ________ kPa greater than the air pressure in the lungs.

Hình 4.3
Hình 4.3

Ví dụ 2: Lặn biển là nghề yêu cầu kỹ năng cao và sức chịu tốt. Người thợ lặn có thể làm việc ở nhiều lĩnh vực như nghiên cứu khoa học, tìm kiếm cứu hộ, khai thác tài nguyên, hay hướng dẫn lặn du lịch. Tuy nhiên, nghề này tiềm ẩn nhiều rủi ro, nhất là khi làm việc ở vùng nước sâu. Trong đó có “vỡ phổi do áp suất thay đổi đột ngột” khi người thợ lặn trồi lên quá nhanh. Hãy xét bài toán sau.

Một thợ lặn làm việc ở độ sâu 10 m dưới mặt biển. Tại đó, người thợ lặn phải thở khí nén, sao cho áp suất khí trong phổi cân bằng với áp suất môi trường xung quanh. Vì chủ quan, anh quyết định bỏ qua cảnh báo an toàn và trồi lên mặt nước thật nhanh mà không kịp thở ra khí nén trong phổi. Xét tính đúng – sai trong các mệnh đề sau.

Key words
pressure/ˈpreʃə/áp suất
depth/depθ/độ sâu
hydrostatic/ˌhaɪdrəˈstætɪk/thủy tĩnh
atmospheric pressureáp suất khí quyển
pascal (Pa)paxcan
snorkel/ˈsnɔːkl/ống thở
diver, scuba divingthợ lặn, lặn bình khí
compressed airkhí nén
lungsphổi
ascend / surfacetrồi lên

5. MOMENT LỰC. ĐIỀU KIỆN CÂN BẰNG · Moments and equilibrium

5.1. Moment lực · The moment of a force

Hình 5.1
Hình 5.1

(1) Moment lực

Moment lực là đại lượng đặc trưng cho khả năng làm quay một vật.

(N·m)
(N): lực tác dụng vào vật
(m): cánh tay đòn của lực (là khoảng cách từ giá của lực đến trục quay)

☞ Nếu lực song song trục quay, hoặc có giá đi xuyên qua trục quay ( ), trong trường hợp này lực không có tác dụng làm vật quay.

Read in English

The moment of a force measures its turning effect. It equals the force times the perpendicular distance from the pivot to the line of action of the force: . The distance is called the moment arm. If the line of action passes through the pivot, and the force cannot turn the object.

Watch out!
  • Trong Vật lí, moment là moment lực, không phải “khoảnh khắc” (“Wait a moment!”).
  • Sách tiếng Anh của Mỹ và giáo trình đại học thường gọi là torque (kí hiệu ).
  • là khoảng cách vuông góc từ trục quay đến giá của lực, không phải khoảng cách đến điểm đặt lực.
Hình 5.2
Hình 5.2

Ví dụ: Hình 5.2 cho thấy một lực có độ lớn 200 N tác dụng lên một đầu cờ-lê (wrench) nhằm vặn một bu-lông (bolt). Xét tính đúng – sai của các ý sau đây.

TRY IT IN ENGLISH True or false?

  • a) The moment arm of is 30 cm.
  • b) The component of perpendicular to OO’ is N.
  • c) The component of parallel to OO’ has no moment about O.
  • d) The moment of about O is 15 N·m.
Hình 5.3
Hình 5.3

(2) Moment ngẫu lực · the moment of a couple

(N·m)
: độ lớn của một lực
: cánh tay đòn của ngẫu lực (khoảng cách giữa 2 giá của 2 lực)

A couple is a pair of equal, parallel, opposite forces on the same object. Both forces turn the object the same way.

Ví dụ: Một tấm kim loại phẳng có thể quay tự do quanh trục đi qua tâm. Tác dụng một cặp lực có độ lớn N vào tấm như hình 5.3. Biết cánh tay đòn của lực và của lực lần lượt là 2,5 cm và 5,0 cm. Xác định mỗi ý sau đây là đúng hay sai.

5.2. Điều kiện cân bằng của vật rắn · Equilibrium of a rigid body

(1) Chuyển động của vật rắn

Một vật rắn có thể thực hiện hai dạng chuyển động:

(2) Điều kiện cân bằng của vật rắn

→ điều kiện để vật cân bằng tịnh tiến
→ moment theo chiều quay và moment ngược chiều quay kim đồng hồ cân bằng nhau
Read in English

A rigid body is in equilibrium when two conditions are met: (1) the net force on it is zero, so it does not start to move; (2) the sum of the clockwise moments equals the sum of the anticlockwise moments about any point, so it does not start to turn. The second condition is called the principle of moments.

Hình 5.4
Hình 5.4

Ví dụ 1: Một người làm nghề cấy gánh hai thúng mạ (hình 5.4), thúng phía trước mặt có khối lượng 15,0 kg và thúng phía sau nặng 20,0 kg. Để gánh cân bằng, người này dùng tay tác dụng thêm một lực thẳng góc hướng xuống vào đầu trước của đòn gánh, có độ lớn .

Hình 5.5
Hình 5.5 – Cầu bập bênh · seesaw

Ví dụ 2: Một cầu bập bênh có 4 chỗ ngồi ( ), tâm quay . Biết m; m.

Chọn đúng hoặc sai cho mỗi ý sau đây.

5.3. Quy tắc hợp lực song song · Adding parallel forces

Quy tắc: Hợp lực của hai lực song song cùng chiều là một lực

Read in English

Two parallel forces in the same direction add up to one force: . The resultant lies closer to the bigger force, so that .

Mini-task in English · Investigating the principle of moments

You need: a 30 cm ruler, a pencil (the pivot), some identical coins, a pen.

Steps

  1. Balance the ruler on the pencil at its 15 cm mark.
  2. Put 2 coins at 5 cm from the pivot on the left.
  3. Find where 1 coin must go on the right to balance the ruler. Measure its distance .
  4. Repeat with 3 different set-ups. Record your results in the table.
Set-up Left: coins × distance (cm) Right: coins × distance (cm) Balanced? (yes/no)
1 2 × 5 = 10 1 × ____ = ____
2
3

Conclusion (write 2–3 sentences): When the ruler is balanced, the clockwise moment is ________ the anticlockwise moment. This agrees with ________.

Từ gợi ý: ruler – thước kẻ · pivot – điểm tựa, trục quay · coin – đồng xu · set-up – cách bố trí · record – ghi lại

Key words
moment (of a force)/ˈməʊmənt/moment lực
torque/tɔːk/moment lực (Anh-Mỹ)
turning effecttác dụng làm quay
pivot/ˈpɪvət/trục quay, điểm tựa
moment armcánh tay đòn
couple/ˈkʌpl/ngẫu lực
clockwise / anticlockwisecùng / ngược chiều kim đồng hồ
equilibrium/ˌiːkwɪˈlɪbriəm/cân bằng
rigid bodyvật rắn
principle of momentsquy tắc moment
wrench, boltcờ-lê, bu-lông
seesawcầu bập bênh
Quick check · Section 5
  1. A force of 50 N acts at 0.20 m from a pivot, perpendicular to the spanner. The moment is ____ N·m.
  2. A 300 N child sits 1.5 m from the pivot of a seesaw. Where must a 450 N child sit to balance it? ____ m
  3. True or false? A force whose line of action passes through the pivot has no turning effect.